Voorbeeld 5

Peerens uit Temse

 
Tentoonstelling Erfgoeddag 2008De slingerklok van Peerens - Maagdenhuismuseum

Museum Maagdenhuis te Antwerpen, organiseerde samen met mij de tentoonstelling rond de geschiedenis van de Slingerklok van Peerens: over Tijd, Tandwielen en Toekomst. 

 

 

Centraal in deze tentoonstelling staat de 270 jaar oude slingerklok van Peerens, die in 2007 door mij werd gerestaureerd.

 

De maker van de klok, Jean Baptist Peerens, is in Temse geboren,op 28 januari in 1703.
Toen bepaalde de zonnewijzer nog de tijd. Als de zon in het zuiden stond, was het 12 uur 's middags.
De slingerklok die hij maakte was dus een speler op de reservebank: alleen om de tijd bij te houden gedurende duisternis of bewolking.

Het raderwerk van deze klok was toch heel modern en de gebruikte techniek vrij nieuw.
Met name de heen-en-weer bewegende slinger in deze klok zorgt voor het ”op tijd” lopen, ongeacht de kwaliteit of conditie van het raderwerk.

Van dagklok naar weekklok.
Toen de klok van Peerens zo’n honderd jaar in gebruik was, bedacht men dat het tijd werd voor een modernisering. Slingerklokken bleken zo betrouwbaar dat het niet meer de zonnewijzer was die de tijd aangaf, maar de slingerklokken zelf.
Maar de klok van Peerens moest iedere dag worden opgewonden. Werd het vergeten, dan stond de klok stil en moest iemand het juiste uur ergens gaan halen. Er was immers geen radio of tv.

Om de klok langer te laten functioneren, werden er tandwielen toegevoegd.
Bij deze ingrijpende aanpassing heeft men waarschijnlijk ook de kast gemoderniseerd. Een dunne laag houtfineer gaf de klok een rijk uiterlijk met edelhout.

In de afgelopen 270 jaar zijn er aan het raderwerk nog veel meer wijzigingen uitgevoerd. Het is zelfs niet helemaal duidelijk welk onderdeel nog van Peerens is. Er zijn assen toegevoegd, verplaatst en weer verwijderd.
Deze aanpassingen en de noodzakelijke herstellingen zijn helaas niet allemaal even zorgvuldig uitgevoerd.

 

Restauratie
Omdat de klok niet meer functioneerde werd in 2007 beroep gedaan op de KlokkenDokter uit Kapellen om het raderwerk te restaureren.

In zijn atelier ik de maten en gegevens van het raderwerk. Daarna herberekende ik het ontwerp van het raderwerk met behulp van een analytisch computerprogramma,
Sommige tandwielen waren 17% te groot of te klein, terwijl een afwijking tot slechts 3% acceptabel is!

Zonder aan ‘het verhaal” van deze klok te raken, werd besloten enkele tandwielen te vervangen door exemplaren van de juiste maat en tandental.
Op de foto ziet u hoe een van de raderen werd gesneden.
Met deze correcties is het functioneren weer verzekerd en kan de slingerklok van Peerens haar verhaal voortzetten in de toekomst.

 

Feitjes over Tijd, Tandwielen en Toekomst:

 
     

Over tijd in 1750
Zonnewijzers bepaalden het uur.
In die tijd waren de slingerklokken zoals die van Peerens, heel modern en de gebruikte techniek was vrij nieuw. Het waren klokken, die prima functioneerden.
Deze eerste slingerklokken werden zeer argwanend bekeken:
De klok gaf niet hetzelfde uur aan als de zonnewijzer. Het verschil kon oplopen tot wel 15 minuten.
Behalve de prestige van het bezit van een slingerklok, stelden ze dus tijdkundig niet veel voor.
Zij hielden wel het uur bij gedurende de duisternis of bewolking, om momenten te overbruggen dat er geen schaduw zichtbaar was op de zonnewijzer.


Over tijd van 1793 tot 1796
In België werd de Republikeinse kalender ingevoerd.
Een jaar had 12 maanden van 30 dagen. Daar werden 5 of 6 feestdagen aan toegevoegd: samen 365 of 366 dagen.
De week werd vervangen door de decade, een periode van 10 dagen.
De dagen telden 10 uren, van 100 minuten, van 100 seconden. De nieuwe seconde duurde 0,864 oude seconde.
Met het rekensommetje 10 x 100 x 100 x 0,864 kwam men op het juiste aantal seconden voor een dag: 86400.
Bij alle bestaande klokken moest de wijzerplaat en het raderwerk worden aangepast. Dat was onmogelijk.
Daarbij had men maar eens in de 10 dagen (in plaats van 7) een vrije dag.

De maanden kregen nieuwe namen. Op de geboorteacte (rechts) staat bij Frimaire: nom du Mois, om aan te duiden wat dat rare woord betekent.

Frimaire was de derde maand van de Franse Republikeinse Kalender. De naam betekent: Rijpmaand. Vergeleken met onze kalender begon de maand op 21, 22 of 23 november en eindigde op 20, 21 of 22 december.

Iedereen vond het systeem veel te ingewikkeld het werd snel weer afgeschaft.


Over tijd in 1850

Klokken bepaalden de tijd, maar hun tijd werd indien nodig gecorrigeerd met een zonnewijzer en een tabel.

Nog slechts vier dagen per jaar stond de kloktijd gelijk met de zonnewijzertijd: dit zijn de punten A B C D in de grafiek.

Ook de trein (sinds 1835) en later de bus en tram hadden ieder hun eigen tijd.

 

Over tijd in 1907

geeft de volgende tekst een indruk:

“Onlangs vertrok ik uit een plaatsje over de grens om 12.11 Duitse tijd en arriveerde in België om 11.42 spoortijd; de torenklok stond op 12.07. Mijn aansluiting vertrok om 3.42 spoortijd.

De tram die ik wilde nemen stond reeds voor het station. “Hoe laat vertrekt u, conducteur?” “Om 12.50, mijnheer.” “Nu, dan ga ik nog een half uurtje de stad in.” “Pardon, mijnheer, wij gaan nu, het is al over tijd.” “Maar het is toch pas 11.52?” “Jawel, maar wij rekenen Duitse tijd.”
"Conducteur, ik moet om 3.42 spoortijd mijn aansluiting hebben.” “Kan ik terug rijden of moet ik lopen?” “Niet nodig, mijnheer, om 3.40 komen wij terug en dan bent u 3.30 aan het station.”
Om 3.40 vertrekken en om 3.30 aankomen. Houd nu je hoofd maar bij elkaar.

Bewerkte tekst van Rob van Gen t, UniversiteitUtrecht http://www.phys.uu.nl/~vgent

 

Over tijd vandaag
Slingerklokken worden nu niet meer gebruikt voor de wetenschappelijke tijdmeting.
De tijd wordt nu bepaald door atoomklokken. Deze klokken wijken niet meer af dan 1 seconde per 30 miljoen jaar!
Een zender Mainflingen (Duitsland) verspreid die tijd over Europa. Radiogestuurde klokken, kunnen die tijd ontvangen.
Iedere seconde worden de gegevens doorgestuurd over de exacte tijd, dag, datum en het al dan niet aanwezig zijn van zomertijd.


Over tandwielen

De klok van Peerens, hier in het museum, is door de eeuwen heen 'bij de tijd' gehouden en hersteld.

Toch functioneerde het raderwerk niet meer door al deze aanpassingen. Zichtbare mankementen waren er niet.

De KlokkenDokter uit Kapellen, die de klok in 2007 restaureerde, gebruikte twee methoden om het raderwerk te onderzoeken en de problemen wel zichtbaar te maken.

1. Met de gegevens van het bestaande raderwerk berekende de computer het ideale raderwerk-ontwerp voor deze klok. Dit werd vergeleken met het bestaande raderwerk.

De foto illustreert het onzichtbare dat dan zichtbaar wordt: Alleen het middelste van de drie kleine tandwieltjes is juist, de andere zijn 10 % te groot en te klein. Een kleine -niet zichtbare- rekenfout bij een vroegere aanpassing veroorzaakte het stilvallen van de klok!

2. De slingerbeweging werd een dag elektronisch waargenomen. De tijdsduur tussen iedere tik en tak werd grafisch weergegeven.  

Uit deze meetresultaten zijn de aard en de plaats van de problemen af te lezen.

 

Over tijd in de  toekomst

Het is vastgesteld dat de aarde steeds trager draait.

Het is gevolg is dan een tijdkundig probleem: Als één etmaal op een klok wel altijd 86400 seconden lang is, duren de seconden in de toekomst ook langer!

Dat kan natuurlijk niet.

Daarom is er aan het einde van het jaar soms een minuut met 61 seconden.

Het moment van toevoegen van die ene seconde is niet te voorspellen en dat vinden computernetwerken en navigatiesystemen niet leuk.

Die ene enkele seconde verschil kan er namelijk voor zorgen dat uw navigatiesysteem u naar de Antwerpse Zoo brengt in plaats van naar het Maagdenhuismuseum!

Wetenschappers bestuderen nu of deze schrikkelseconde in de toekomst beter wordt afgeschaft.

 

Aanvullend op deze erfgoeddag
 

nodigt de KlokkenDokter u uit voor de tentoonstelling:

Van Hemellandschap tot klok.

U ontdekt hoe de bewegingen van Aarde, Maan, Zon en sterren hebben geleid tot de systemen voor tijdsmeting en tijdsindeling zoals we die nu kennen.

Dagen, seizoenen en getijden geven de eerste eenvoudige ritmen.
In de ontwikkeling van tijdssystemen werden telkens nieuwe onvolmaaktheden duidelijk.
U stelt vast dat het hemellandschap heel wat verrassingen verborgen houdt, die van tijdmeting en tijdrekening een complexe materie maken.
Veel problemen bestaan nu nog steeds, nieuwe problemen zullen opduiken in de toekomst.
Tijd en ruimte blijven voor mysteries zorgen.

Voor het oneindig kleine tijdsinterval dat u bij de KlokkenDokter in het Maagdenhuismuseum op consultatie bent, wordt u alvast een voorspoedige trip toegewenst doorheen het grenzeloze tijdlandschap.

Wat waren de problemen?
Welke bewegingen hebben ons van hemellandschap tot klok gebracht?

   
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

endpage

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Amsterdams Engeland Norris uurwerkmakers - John Fromanteel Thomas Braman Andries Steven Huygens Pieter II Amsterdamse Gerrit Hubert Limburgse staande Huygens Hasius Jacobus Otto Leeuwen Brookes Cornelis Jacob Hasius Simon Huysland van Thomas Rutkins Pieter Johan Klock Klock Clarke Steven Cornelis Van Amsterdam wijzerplaat horlogemakers Bramer Paulus Walker Leeuwarden horloge Henkels - Adam staand Van cherubijntjes Henkels staand Swelling klok horloge - scheepjes Morijn Leiden Evenals van Steven Huygens Jacob tafelklokken Adam Heymuys Lodewijk XV - stijl klokken Cornelis ? Clerck - Boyon speelwerk Paulus Amsterdams Friederich Hermanus - scheepjesmechanisme staande klokken vier handvat Vermeulen staand Vermeulen Sikkes Gram van Klock George Allin - Jan Bernardus Hasius Casper Schultz Jan van Henkels Joseph Amsterdam Heymuys staande vroege vroegste Guigier speelwerk muziekwerk wortelnoten maanfase Engels Scholier Symon astronomisch Bramer Woudenberg klokken klokkendokter klokken dokter klokkendocter klokkendoctor klokken docter klokken doctor Gerrit horloge Nederlandse uurwerkmakers Pieter - George Amsterdams ambachtelijk Paulus hoekstukjes van Leeuwen III Adolf Simon - Arent Witsen Walker Pieter van den Bergh Rotterdam - Den Haag Heilbron Almelo Jan Atlas hemelglobe bazuin Huygens Estiene engelen Bruykens Amsterdam speelklokken Friesland speelwerk Dirk karyathiden ? hoeken figuurmechaniek astronomische Jacob Woudenberg Heymuys klok eikenhout fineer ebben Amsterdams mahonie kast kapiteel kapitelen tafelklokken Theunis Engelse staand Bramer Jan handvat klok Nederlandse tafelklokken in klokken klokkendokter klokken dokter klokkendocter klokkendoctor klokken docter klokken doctor ? 18de eeuw ? Engelse bracket clock ? architectonisch Engelse horloge Bramer stijl George I messing - basket van Allin - Engeringh ? Arnhem Leeuwen Hendrik Schoonman tafelklok Vrythoff Amsterdamse Bramer Adam W Hermelinck Adam - Haakma Klokkenmaker Pendule klokkenrestauratie klokkenrestaureren klokkenmaken klokkenreparatie - antieke - restauratie - restauratieatelier - antiek - Friese ( Friesche ) klok werkplaats klokkenmaker - klokkenmakerij - klokkenmakerijen - klok - klokken - scheepsklok reparatie - capucine repareren - staartklok - friesestaartklok - friese staartklokken - stoelklok - antieke stoelklokken - staart klok klokken - klok - antiek - antieke - telleruhr - antieke klok - antieke klokken - uurwerken - uurwerk - België - antiek - tijd - zilver - klokken - klok - horloge comtoise - comtoise - uurwerk - tafelklok - antieke klokken - uurwerktechniek - Bretoense klok - slinger van foucault - pendule - pendules - restauratie - restaureren - klokkenmaker en restauratie - officierspendule - onderhouden - te koop - verkoop - haagse klok - religieuse - frans reisklokje franse - klokken klokkendokter klokken dokter klokkendocter klokkendoctor klokken docter klokken doctor engelse staand horloge - grandfather - regulateur - wijzerplaat - pendule - zaanse klok - zaanlander - stoel - friese - bimbam - renaissance - westminsterklok - westminster - uurwerken - uurwerk - barometers - stoelklok - wandklok - chronometer - uurwerk - barometer - Paulus Bramer - speelwerk - speeldoos - speeldozen - duivenklok - regulateur - mechaniek - restaureren - repareren - reparatie - onderhoud - klok - klokken - smeren - kuisen - herstellen - museum - musea - conserveren - raderen - opwindveer - kattendarm - kattenpees - snek - fusee - dialklok - dialclock - ketting - chain - gewicht - barometer - wijzer - bel - muziekdoos speelwerk - harmonium - staartklokken - staande klok - pendule - religieuze klok - klokkendokter - Kapellen - antwerpen - Eurantica - Brussel - lantaarnklok - turmchenuhr - hangklok - horloge - reisklok - stoelklok - staartklok - zaanseklok - cartel weense - regulateur - vader tijd - schippertje - reisklokje - Europa - ornament klokken klokkendokter klokken dokter klokkendocter klokkendoctor klokken docter klokken doctorJ.F. Marchand Horlogeur a Dinand