Overzicht van de feestdagen die vermeld staan op de wijzerplaat

De kalender op de wijzerplaat een hoogtepunt van deze klok.

Toen ik alles goed bestudeerde, ging er een wereld voor me open. De wereld van de 18de eeuwse burger wiens levensritme sterk door de kerk werd bepaald. (Onder andere door de kerk, maar daarover meer op verdere pagina's.)

Nu is religie en heiligen niet mijn specialiteit, maar het blijkt wel een buitengewoon boeiende materie, die ik graag met u deel.

Als zo'n raderwerk dan op mijn werkbank staat in het atelier, roept al dat fraai's vele vragen op. Zo zijn er 26 heilgen vermeld op de kalender, terwijl er honderden heiligen zijn.

Het is met niet helemaal duidelijk waarom juist deze werden vermeld.

En zijn dit alle feestdagen, die in het begin van de 18de eeuw werden gevierd? Of is het een selectie van dagen die de opdrachtgever graag vermeld had op de wijzerplaat van zijn klok?

Zo vermeld de wijzerplaat vijf maria-dagen, tewijl er in die tijd maar twee "officiële" maria-dagen waren.

Dat is voer voor specialisten en niet voor de klokkendokter.

(Misschien krijg ik ooit eens van iemand een mailtje die hier wel het fijne van kent.)

Verder op deze pagina kunt u genieten van het fijne graveerwerk, dat ik in detail voor u heb gefotografeerd.

Bij de prentjes heb ik wat informatie bijeengezocht. De bestudering van al dat fraai's bracht langs bijbelse verhalen en anekdotes, over de spijkers van het kruis van Jezus en schepen die vergaan op de kortste nacht van het jaar.

Leest u zelf maar, nu eerst de feiten.


Deze dagen zijn vermeld.

Ik begin met de apostelen.

Vermeld staan de 12 apostelen:

  • Andreas (Simon Petrus' broer)
  • Bartolomeüs
  • Filippus

  • Jacobus de Mindere of de Rechtvaardige (al dan niet de broer van Jezus)
  • Jacobus de Meerdere (zoon van Zebedeüs)
  • Johannes (zoon van Zebedeüs)
  • Judas Taddeüs (broer (of zoon) van Jakobus, ook wel Judas Lebbeüs genoemd)
  • Mattias, de opvolger van Jezus' discipel Judas Iskariot
  • Matteüs (ook wel Levi genoemd)
  • Petrus (ook wel Simon Petrus en Kefas genoemd)
  • Simon (Met vaak als toevoeging "De Zeloot" of "De IJveraar")
  • Thomas

Twee evangelisten:

  • Mattheus
  • Johannes

De 'Mariadagen":

  • Maria lichtmis
  • Maria Boodschap
  • Maria ten hemel opneming
  • Maria geboorte
  • Maria Onbevlekte Ontvangenis

En:

  • Nieuwjaarsdag
  • Driekoningen
  • De Heilige Kruisvinding
  • Johannes de Doper
  • Laurentius
  • Michaël (aartsengel)
  • Allerheiligen
  • Willebrordus
  • Sint-Maarten
  • Kerstdag
  • Stefanus

De feestdagen voor pasen en pinksteren zijn natuurlijk niet vermeld, omdat de omdat ze niet op een vaste datum vallen.

 


Iets over de kerkelijke feestadagen

In de 13e eeuw waren er meer dan honderd 'heilgen- en feestdagen'. Sommige ervan waren maar halve feestdagen. Op die halve feestdagen was alleen het mishoren verplicht. Dat scheelt!

Omdat het niet alle dagen feest kon zijn en het ter kerke gaan ongunstig was voor het arbeidsrendement, bracht paus Urbanus VIII in de 17de eeuw het aantal verplichte feestdagen terug op 36.

Met de Constitutie Universa van 13 september 1642 bepaalde paus Urbanus VIII welke feesten overal gevierd moesten worden. Hij publiceerde een nieuwe lijst van verplichte feesten:

  • De zondagen
  • Kerstmis
  • Besnijdenis (1 januari)
  • Driekoningen
  • Pasen en de twee dagen die er op volgen
  • Ons Heer Hemelvaart
  • Pinksteren en de twee dagen die er op volgen
  • Drie-eenheid
  • Sacramentsdag
  • Vinding van het H. Kruis
  • Lichtmis (2 februari)
  • Maria boodschap (25 maart)
  • Maria ten Hemelopneming (15 augustus)
  • Geboorte van Maria (8 september)
  • Sint Michiel
  • Joannes de Doper (24 juni)
  • De Apostelen
  • Stefanus (26 december)
  • Onnozele kinderen (28 december)
  • Laurentius
  • Silvester (31 december)
  • Jozef (19 maart)
  • Anna
  • Allerheiligen
  • Voornaamste patroon van het Rijk en van de stad (Bijvoorbeeld: Willibrord voor Nederland).

Deze lijst bleef van kracht tot aan het Concordaat met Napoleon.

Na de Franse revolutie bleven er voor Frankrijk, België, Luxemburg en Nederland buiten de feesten die op een zondag vielen, nog 4 kerkelijke feestdagen over: Kerstmis, Hemelvaartdag, Maria Hemelvaart en Allerheiligen.

Sommige feesten die in de week vallen kunnen gevierd worden op de zondag die erop volgt. Zoals Maria Lichtmis, Maria Boodschap, Onbevlekte Ontvangenis.


Links staat telkens een foto van de wijzerplaat, rechts de uitleg.

 

Om de u van een n te onderscheiden staat er telkens een streepje boven de u (die verder geen betekenis heeft)

1 Januari

N.Jaarda

Nieuwjaarsdag

Lang geleden begon het nieuwe jaar bij het begin van de lente (20 maart) , als de natuur weer tot leven kwam, of begin januari, als de dagen beginnen te lengen. Bij de invoering van het christendom wilde de Kerk een eind maken aan de heidense gewoonten rond deze nieuwjaarsviering, en riep 1 januari uit tot bid- en boetedag om de besnijdenis van Jezus (8 dagen na de geboorte) te vieren.

 

6 January

D: Kooninge

Driekoningen op 6 januari wordt gevierd.

Interessant is de vergelijking van de spreuken van deze dag met de uurwijzerschaal op de klok: 'Met Driekoningen lengt de dag zoveel een geitje springen mag' , 'Met Driekoningen lengen de dagen zich een hanetree' en 'Op Driekoningen zijn de dagen gelengd, gelijk een ruiter op z'n peerd sprengt.'

De daglengte is op

  • 21 december is 5,5 uur (kortste dag)
  • 6 januari 8 uur (op deze dag komt de zon weer vroeger op)
  • 4 februari 9 uur

Driekoningen wordt zowel door protestanten als katholieken gevierd.

Kinderen liepen de avond voor Driekoningen zingend en verkleed met een kroon langs de deuren, één van hen had een zwartgemaakt gezicht. Men had daarbij lampionnen en kreeg als beloning voor het zingen eten, snoep en geld. De lampionnen zijn overblijfsel van een oude heidense gewoonte, waarin men fakkels droeg om geesten te verjagen. Het snoepgoed dat werd uitgedeeld stamt van heidense offermalen. De boon in de koek en het kaarsjespringen zijn ook afgeleid van heidense gebruiken. De Germanen mochten in de twaalf nachten van de nieuwjaarsfeesten geen peulvruchten (hun hoofdvoedsel) eten en de 'heilige boon' betekende het einde van die vasten.

Patronen van: reizigers, pelgrims, bontwerkers Patronen tegen: epilepsie, onweer

2 February

M. Ligtmis

Opdracht van de Heer in de tempel (Maria Lichtmis).

Dit is een datum waarop in Vlaanderen, maar misschien ook in Holland, veel pachten ingingen of vervielen.

24 February

Matthijs

Sint Matthijs is niet de evangelist Mattheus maar de nagekomen apostel Matthias (de vervanger van Judas Iskarioth) Hij staat in middeleeuwse kalenders altijd op 24 februari.

De schrikkeldag staat tegenwoordig op de 29ste februari, maar is niet altijd op die datum geweest. Wanneer de Juliaanse Kalender ingevoerd werd ten tijde van Julius Caesar, was de schrikkeldag een dag tussengeschoven tussen de 23ste en de 24ste februari. Deze dag werd zo stiefmoederlijk behandeld dat hij zelfs geen 'dagnummer' voor zichzelf had, men gebruikte in februari steeds maar 28 genummerde dagen.

De schrikkeldag plaatsen op de tweede 23 februari bleef nog in gebruik tot aan de invoering van de Gregoriaanse Kalenderhervorming in 1582.

Volgens het volksgeloof bracht die dag ongeluk. De Fransen hebben nog de uitdrukking: 'il me porte bissestre', in de betekenis van: dit brengt mij ongeluk. Op die dag geboren worden werd verondersteld zeer veel ongeluk te brengen.

De 24ste februari is de feestdag van Sint Matheus. Tegenwoordig is in een schrikkeljaar, zijn feestdag een dag later, nl. de 25ste februari, zodat het nog steeds onveranderd de 5de dag is voor het begin van de maand maart.

Deze informatie komt van Pieter Donche:

Zie:
kalenderverhalen

25 Maartius

Ma. Boods

Aankondiging van de Heer (Maria Boodschap)

De engel Gabriel kondigt Maria de vreugdevolle boodschap aan de maagd Maria (verloofde van Jozef): U zult zwanger worden en een zoon baren, die u de naam Jezus moet geven. Hij zal een groot man zijn, en Zoon van de Allerhoogste worden genoemd. Enz enz Op deze dag wordt in het bijzonder de geboorte van de Heer aangekondigd.

Voor de handel met Engeland kan de vermelding van O.L.Vrouw boodschap van belang zijn, omdat die datum tot 1752 gebruikt werd voor het begin van een kalenderjaar (na bv. 24 maart 1710 volgde 25 maart 1711). De Engelsen krijgen nog steeds rond die tijd hun belastingformulier in de bus...

3 Maayus

Phil. en Jac.

HH. Filippus en Jakobus, apostelen

Patronen van: Kruideniers, winkeliers, marktkooplui, hoedenmakers, banketbakkers, pasteibakkers.

Filippus is patroon van: Luxemburg

Jacobus (de mindere) is patroon van: Friesland

3 Maayus

+ Vind

+Vind is een rebus; lees: kruisvinding, 3 mei (de heilige Helena, moeder van Keizer Constantijn de Grote.

Evenals haar zoon bekeert Helena zich tot het christendom. Omstreeks het jaar 325 onderneemt ze een reis door het oosten van het Romeinse Rijk. Volgens de beschrijving geeft houdt ze zich voortdurend bezig met bidden, het uitreiken van aalmoezen, het bezoeken van heilige plaatsen en het stichten van kerken. Verder ontdekt ze het graf van Jezus. En passant neemt ze ook de stoffelijke resten van de Drie Koningen mee terug naar Constantinopel.

Volgens de overlevering brengt Helena tevens het kruis waaraan Jezus stierf mee. Dit kruis zou een plaats in Helena's slaapkamer krijgen, terwijl de bijbehorende spijkers worden verwerkt in het bit van het favoriete paard van haar zoon Constantijn ! Zie

24 Junius

Janba

 

'Janba' staat voor Jan Baptist. Feestdag van Geboorte van de H. Johannes de Doper

Patroon van: wevers, kleermakers, schilders, leerlooiers, timmerlieden, smidse, kuipers, schoorsteenvegers, herbergiers, bontwerkers, wijnbouwers, architecten, drankbestrijders, bioscoopbezitters(?), herders, dansers, muzikanten, zangers, huisdieren, schapen, lammeren, vasten, Karmelieten, Maltezer ridderorde. Patroon tegen: hoofdpijn, schorheid, duizeligheid, epilepsie, kinderziekten, angst, hagel

Meer hier over St Jan en de St. Jansnacht klik: hier

29 Junius

Pieter en Paulus

Petrus en Paulus, Apostelen

Op 29 juni zou, volgens de overlevering, beide apostelen binnen hetzelfde uur zijn gestorven.

PETRUS patroon van: de pausen, slagers, glazeniers, ruitenzetters, meubelmakers, horlogemakers, slotenmakers, smeden, loodgieters, pottenbakkers, metselaars, steenbakkers, nettenmakers, steenhouwers, vissers, schippers, schipbreukelingen, boetelingen, de belijders, de maagden. Patroon tegen: diefstal, slangenbeten, hondsdolheid, koorts, bezetenheid, voetkwalen.

PAULUS is de patroon van: katholieke pers, theologen, zielzorgers, touwslagers, arbeidsters, wevers, korfvlechters, vruchtbare velden. Patroon voor: regen. Patroon tegen: angst, kramp, oorpijn.

25 Julius

Jacob

Jakobus, apostel.

Zou in Santiago de Compostella begraven zijn.

Patroon van: arbeiders, drogisten, apothekers, pelgrims, hoedenmakers, soldaten, wachters, boomvruchten, veldvruchten, het weer. Patroon tegen: reuma.

10 Augustus

Laurens

Laurentius, diaken en martelaar.

De heilige martelaar Laurentius van Rome leefde in de derde eeuw in Rome tijdens de christenvervolgingen. Over zijn leven weten we nauwelijks iets. Laurentius heeft naast de kerkelijk administratieve taken het beheer over de giften die binnenkomen voor die behoeftigen.

15 Augustus

Mr Ten Hemel

Maria Tenhemelopneming, hoogfeest.

Zij is de Moeder van Altijddurende Bijstand.

24 Augustus

Bartho:

H.Bartolomeus, een van de twaalf apostelen

Patroon van de landbouwers, de herders, de lederarbeiders en zadelmakers, de schoenmakers, de kleermakers, de bakkers, de metselaars, de boekbinders, de olie- en kaashandelaars.

Een weerspreuk die verband houdt met zijn naamdag: "Zoals (het weer op) Bartolomeüs is, blijft 't gans de herfst gewis.".

8 September

Ma Geboor

Maria Geboorte

Slechts bij twee heiligen wordt de aardse geboortedag gevierd. Bij Johannes de Doper en bij de Maagd Maria.

De Kerk viert met vreugde de geboorte van Maria, de dochter van Joachim en Anna. Met haar geboorte kwam de Verlossing dichterbij, want zij werd uitverkoren om de Messias te baren. Negen maanden vóór dit feest viert de Kerk de Onbevlekte Ontvangenis van Maria. De datum 8 september gaat terug op de dag dat in Jeruzalem het kerkgebouw werd ingewijd dat is gebouwd bij het vermoedelijke geboortehuis van Maria.

21 September

Matth:

H.MatteŁs, apostel en evangelist

Matteüs, ook wel Levi genoemd, werd geboren in Kafarnaüm. Hij had het beroep van tollenaar, een ambtenaar die voor de Romeinse bezetter belasting inde. Toen Jezus hem bij het tolhuis zag zitten, zei Hij tot Matteüs: "Volg Mij!". Mattëus stond op en volgde de Heer. Hij werd één van de Twaalf Apostelen, aldus de Heilige Schrift. De overlevering identificeert hem met de schrijver van het Evangelie van Matteüs. St. Irenaeus van Lyon (ca. 130-ca. 202) schrijft dat Matteüs in eerste instantie het evangelie verkondigde onder de Hebreeuwse joden. Andere oude schrijvers melden dat Matteüs later vertrok naar een gebied ten zuiden van de Kaspische Zee om daar te prediken. Een legende vertelt dat hij in Perzië de marteldood gestorven is. Historisch staat dat echter niet vast.

Patroon van: Boekhouders, douane, bankmedewerkers, belastingdienst. Patroon tegen: dronkenschap.

29 September

Mich:

MichaŽl aartsengel

Michael is patroon van: katholieke kerk,soldaten, apothekers, kleermakers, glazeniers, schilders, kunstdraaiers, bakkers, kooplui, loodgieters, tingieters, bankbedienden, radiologen, weegschaalvervaardigers, de stervenden, een zalige dood, kerkhoven. Tegen: bliksem, onweer

28 October

Sim en Yu

Simon en Judas

In tegenstelling tot de oosterse kerken viert het Westen het feest van de apostelen Simon de IJveraar en Judas Taddeüs op één dag. De datum 28 oktober zou teruggaan op de overbrenging van hun vermeende relieken naar Rome. Er bestaat bijna geen harde historische informatie over beiden, wel overleveringen.

Na Jezus' verschijnen op aarde zou Judas samen met Simon het evangelie in Syrië, Mesopotamië en Perzië hebben gepredikt. Één overlevering meldt dat de uit Kana afkomstige Simon in 107 onder keizer Trajanus de marteldood zou zijn gestorven. Van Judas werd verteld dat hij in Perzië als martelaar zijn bloed zou hebben vergoten. Judas Taddeüs wordt in de traditie geïdentificeerd met de schrijver van het Nieuwtestamentische geschrift Brief van Judas.

Judas Taddeüs is de broer van Jakobus de Mindere (en daardoor wellicht een broer van Jezus) en een van de discipelen en apostelen van Jezus.

Van hem wordt verteld dat hij mensen kon genezen, demonen uit afgodenbeeldjes uitdrijven waardoor deze wegvluchtten en de beeldjes afbrokkelden.
Taddeüs was waarschijnlijk een visser en hij is vooral bekend omwille van zijn canonieke epistel waarin hij zichzelf omschrijft als één van de twaalf apostelen van Jezus, en als broer van Jakobus.

Hij wordt aanroepen bij zware nood en bij twijfel.

1 November

Alderh

Allerheiligen Allerheiligen is een rooms-Katholiek hoogfeest. De feestdag viert de nagedachtenis aan alle heiligen en martelaren. De volgende dag wordt Allerzielen gevierd. Het is aannemelijk dat men tijdens de kerstening van Europa, het feest van Allerheiligen is gaan vieren rond de periode dat voordien een heidens feest ter nagedachtenis van de doden werd gehouden. In 837 riep Paus Gregorius IV 1 november uit als de officiŽle Rooms-Katholieke gedenkdag.

7 November

Willebro

Willebrordus

Sint-Willibrordus (658 -739) de eerste bisschop in de Lage Landen en patroonheilige van de Nederlandse Kerkprovincie. Ook bekend als de "apostel der Friezen."

11 November

Marte

Martinus van Tours Martinus van Tours (316 - 11 november 397), veelal Sint-Maarten genoemd, was bisschop van die stad en een belangrijke grondlegger van het katholieke christendom in GalliŽ. Hij was bovendien een van de populairste heiligen in de Middeleeuwen. Martinus was een voorbeeld van een goede herder. Hij had een grote voorliefde voor de armen. Martinus stichtte kloosters en onderrichtte de geestelijkheid van zijn bisdom.

30 November

Andries

H. Andreas, apostel

Eťn van de twaalf apostelen, de broer van Petrus. Het andreaskruis of andrieskruis is binnen Nederland o.a. bekend van het wapen van de stad Amsterdam. Apostel Andreas zou aan een dergelijk kruis genageld zijn.

8 December

Ma ontg

Maria, Onbevlekte Ontvangenis

De Onbevlekte Ontvangenis van Maria is een dogma van de Rooms-katholieke Kerk dat op 8 december met een hoogfeest gevierd wordt. Het dogma bevestigt de bijzondere status van Maria door vast te stellen dat zij ter wereld kwam zonder door de erfzonde te zijn belast. Zij ontving, met andere woorden, een onbevlekte ziel. Op haar ziel werd door God reeds tevoren de zuiverende werking van de toekomstige Verlossing door haar Zoon Jezus Christus toegepast.

21 December

Thaomas (?)

Volgens het Missaal (boek waarin de liturgische gebeden voor de Mis staan opgetekend) gaat de lezing van 21december over de ongelovige Apostel Thomas .

(Thomas wilde niet geloven dat Jezus uit het graf was opgestaan, tot hij het met de eigen ogen had gezien.)

25 December

K.dag

Kerstmis Belangrijk christelijk feest in het kerkelijk jaar. Met Kerstmis wordt de geboorte van Jezus Christus gevierd. Algemeen wordt aangenomen, dat ook de keuze van deze datum voor het christelijke feest van Kerstmis zijn oorsprong heeft in de oeroude feestgebruiken rond de winterwende op 22 december die de winter inluidt.

26 December

Steve

Stefanus was de eerste martelaar en was de eerste diaken van de zeven die werden aangesteld door de apostelen om de aalmoezen eerlijk te verdelen onder de weduwen. Hierdoor konden de apostelen zich concentreren op preken en lesgeven. Hij werd gestenigd na in Jeruzalem de hogepriester en de ouderen te hebben beschuldigd van de moord op de Messias.

27 December

Jan Evan

Johannes de evangelist Johannes was een van de apostelen van Jezus Christus, waarover in de Nieuwe Testament geschreven wordt. Toen Johannes en zijn broer Jacobus hun visnetten aan het spoelen waren, werden zij door Jezus geroepen om zijn leerling te zijn. Samen met Petrus werden Johannes en Jacobus (bijgenaamd 'zonen van de donder') de meest vertrouwelijke leerlingen van Jezus.