Astrologische klok met jaarkalender  

 


De liefhebbers van wat stevige kost...
 

...kunnen hier de studie lezen die ik maakte van een Amsterdams staand horloge uit de vroege 18de eeuw.

Een klok uit een periode waarin de zonnewijzer tijd aangaf en klokken met wijzers nog wantrouwend werden bekeken.

De wijzerplaat toont een veelheid aan informatie over astrologie en astronomie, de feestdagen van heiligen en het tijdstip van hoogwater op het IJ in Amsterdam.

Deze mix van gegevens, als  een dagelijkse almanak voor de 18de eeuwse burger.


Om de wijzerplaat van deze klok beter te begrijpen, vertel ik u eerst iets over de periode waarin deze klok is gemaakt, namelijk de eerste helft van de 18de eeuw.

De grillen van menselijke en natuurlijke verschijnselen werden toen verklaard met een allesomvattend astrologisch systeem: niet alleen de twaalf maanden en dierenriemtekens, de zeven planeten, de vier seizoenen, de vier elementen en temperamenten, maar ook lichaamsdelen en organen, de twaalf apostelen, scènes uit het Oude en Nieuwe Testament en nog veel meer werden met elkaar in verband gebracht.


Vanuit het astrologisch beginsel stonden alle aardse fenomenen met elkaar in verband en werden zij gezamenlijk bestuurd door het gesternte. De loop van de sterren aan de hemel werd bestuurd door de hand van God.

Hiermee was alles uit te leggen, te voorspellen en te verklaren.

Maar deze klok heeft ook een civiel of praktisch nut. Voor het gebruik in een havenstad als Amsterdam was het uur van hoogwater af te lezen. Het geeft ook aan in welke mate de maan de nachtelijke stad verlichtte.

 

Ik heb gekozen voor de benaming Astrologische klok omdat de meeste aanduidingen op de wijzerplaat astrologisch van aard zijn. De aanduiding van hoogwater en het gewone uur is dan eerder weer civiel (of desgewenst Astronomisch).

Een derde benaming had religieuse klok kunnen zijn omdat de wijzerplaat uiting geeft aan letterlijke religiositeit: het verbinden van het gewone van de aardse wereld, met het buiten-gewone van het heelal. Maar de term religieuse bestaat al voor een soort klok die de uiterlijke soberheid heeft van een kloosterzuster. Bovendien verwijst de naam naar de thema's uit de 19de eeuwse romantiek met kerkelijk geïnspireerde ornamentiek.

 

Naast de vele prentjes en details van de wijzerplaat van deze klok, wordt ook de machinerie achter de wijzerplaat uiteengezet in schema's.

Het aantal onderwerpen waarover u kan lezen zijn bijzonder talrijk.

Om de weg niet te verliezen tijdens uw verkenning kunt u telkens terugkeren naar dit overzicht.

1

Over de klok (algemeen)

2

Wijzerplaat en raderwerk
3 Het ontwerp van de centrale wijzerplaat
4

De maanfase

5

Uur van hoogwater in Amsterdam

6

Jaarwijzer met de tijd van zonsopkomst en zons- ondergang, het aantal uren dag en het aantal uren nacht

7

De feest- en heiligendagen

8

De tekens van de dierenriem

9

De etmaalwijzer

 

10

De maanwijzer met de

plaats van de maan in de dierenriem

 

11

De datum van 1 tot 31

 

12

De dag van de week